Cơn thèm nhớ ma túy hình thành như thế nào?

Gửi lúc 17:24 | 19/04/2016

 

Về cơ bản, “thèm nhớ” là sự thôi thúc thực hiện hành vi sử dụng ma túy. Các cơn thèm nhớ là biểu hiện chính của sự lệ thuộc tâm lý vào ma túy. Cơn thèm nhớ hình thành sau một thời gian sử dụng ma túy và trở nên đặc biệt mạnh mẽ trong giai đoạn đầu sau khi cắt cơn. Cơn thèm nhớ có thể tồn tại ngay cả sau khi học viên đã ngừng sử dụng ma túy một thời gian rất dài, thôi thúc họ tìm kiếm ma túy để sử dụng. Nhận diện và biết cách đối phó với cơn thèm nhớ chính là một trong những bài học quan trọng đầu tiên đối với học viên trong giai đoạn phục hồi, chống tái nghiện.

 

 

Cơn thèm nhớ ma túy được hình thành như thế nào

Mỗi chúng ta đều có khả năng tận hưởng những niềm vui trong cuộc sống. Khi chúng ta làm những điều mình thích, não bộ sẽ tiết ra một chất hóa học khiến chúng ta cảm nhận được cảm giác vui vẻ, dễ chịu, đó là chất dopamine. Khi não bộ tiết ra dopamine đồng nghĩa với việc đường dẫn truyền khoái cảm được kích hoạt. Thông thường, dopamine sẽ được tiết ra nhiều nhất khi chúng ta thực hiện những hành vi như: ăn uống, quan hệ tình dục hay khi nhận được sự yêu thương. Đây là những hành vi liên quan mật thiết đến sự sinh tồn của cơ thể. Vì vậy, mỗi khi đường dẫn truyền khoái cảm được kích hoạt, não bộ sẽ tự động ghi nhớ những hành động làm tiết dopamine là cần thiết và quan trọng đối với cơ thể; từ đó thôi thúc, khuyến khích chủ thể lặp đi lặp lại những hành động này mà không cần suy nghĩ.

Các chất ma túy đều có khả năng tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến đường dẫn truyền khoái cảm, gây ra việc sản sinh một lượng lớn dopamine trong não bộ, tạo nên cảm giác hưng phấn, “phê pha”, làm người dùng xuất hiện khoái cảm mạnh mẽ. Nếu việc sử dụng lặp đi lặp lại nhiều lần sẽ tạo thành phản xạ có điều kiện, gây rối loạn sản xuất dopamine trong não bộ.

Một số loại ma tuý có thể tạo ra lượng dopamine lớn gấp 2-10 lần so với các kích thích tự nhiên như ăn uống và quan hệ tình dục. Trong một số trường hợp, ma tuý có tác dụng ngay lập tức (như khi hút hoặc chích ma tuý), và thời gian hiệu lực có thể kéo dài hơn đáng kể so với các kích thích tự nhiên. Do vậy, tác động của ma tuý lên đường dẫn truyền khoái cảm lấn áp hoàn toàn các kích thích tự nhiên. Kích thích mạnh mẽ đó khiến bộ não không ngừng thúc giục người sử dụng tiếp tục tìm kiếm và dùng ma tuý. Chính vì thế các nhà khoa học thường nói lạm dụng ma tuý là một việc chúng ta học được, và học rất tốt.

Sau một thời gian dài sử dụng chất ma túy thường xuyên, não bộ sẽ quen và đáp ứng với lượng dopamine được tiết ra do kích thích của các chất ma túy bằng cách sản sinh ra ít hơn dopamine hoặc giảm lượng thụ cảm thể tiếp nhận các tín hiệu này khiến những kích thích tự nhiên như: ăn uống, vui chơi, quan hệ tình dục không còn khiến cho người nghiện cảm thấy hứng thú và vui vẻ. Khi thiếu ma túy, người nghiện sẽ cảm thấy buồn chán, mệt mỏi, thiếu sức sống, trầm uất; từ đó họ càng có nhu cầu sử dụng nhiều ma túy hơn để kích thích não bộ sản sinh dopamine, giúp họ có được cảm giác “phê” quen thuộc.

Tuy nhiên, hoạt động của đường dẫn truyền khoái cảm cũng như việc sản sinh dopamine trong não bộ có thể được phục hồi về trạng thái bình thường, ổn định nếu trong một thời gian nhất định, hành vi sử dụng ma túy được chấm dứt một cách hoàn toàn. Nhưng trong khoảng thời gian cần và đủ để não bộ được hồi phục hoàn toàn, điều gì sẽ xảy ra với người nghiện ma túy? Đó chính là sự xuất hiện của các cơn thèm nhớ ma túy, yếu tố thôi thúc hành vi tái sử dụng, dẫn đến tái nghiện.

Sử dụng ma túy trong thời gian dài có thể kéo theo sự thay đổi các thói quen hoặc hệ thống trí nhớ vô thức nhằm thích nghi với việc sử dụng ma túy. Quá trình điều kiện hóa là một ví dụ của sự thích nghi này. Một khi não bộ chúng ta quen với ý nghĩ rằng ăn một món ăn ngon sẽ đem lại sự thỏa mãn, thích thú thì chỉ cần nhìn thấy hoặc nghĩ đến món ăn đó thôi cũng có thể khiến não bộ giải phóng dopamine, làm xuất hiện cảm giác thèm nhớ ma túy, từ đó khiến chúng ta có động lực tìm kiếm sự thỏa mãn từ việc ăn món ăn nói trên.

Nhà khoa học nổi tiếng Pavlov đã thực hiện một thí nghiệm kinh điển trên chó về sự hình thành dạng phản xạ có điều kiện như sau:

Bước 1: Cho chó ăn, khi thức ăn ở trong miệng, chó tiết nước bọt. Đây là một dạng phản xạ không điều kiện.

Bước 2: Bật đèn sáng, sau đó cho thức ăn, bước này được lặp đi lặp lại nhiều lần

Bước 3: Chỉ bật đèn, không cho thức ăn, nước bọt của chó vẫn tiết ra. Vì vậy, phản xạ tiết nước bọt có tác động của ánh đèn là một phản xạ có điều kiện.

Tương tự như vậy, mỗi lần sử dụng ma túy đều khiến não bộ giải phóng một lượng nhất định dopamine. Hành vi sử dụng ma túy này được lặp đi lặp lại nhiều lần, thường xuyên, liên tục được gắn liền với những yếu tố quen thuộc như: môi trường, con người, đồ vật. Chính vì vậy, sau một thời gian dài, không cần sử dụng ma túy mà chỉ cần tiếp xúc hay hồi tưởng lại một trong các yếu tố trên cũng có thể khiến não bộ của người nghiện giải phóng một lượng dopamine nhất định, gây xuất hiện cảm giác thèm nhớ ma túy, định hướng người nghiện đến hành vi tái sử dụng. Vì vậy, chúng ta có thể nói, nghiện ma túy là một dạng phản xạ có điều kiện ở người nghiện.

Chúng ta có thể giải thích cơ chế thành lập phản xạ có điều kiện bằng sự tạo ra đường liên hệ thần kinh tạm thời giữa hai điểm cùng được hưng phấn trên vỏ đại não theo Pavlov như sau: mỗi một phản xạ không điều kiện đều có một điểm đại diện của mình trên vỏ não. Khi người nghiện sử dụng ma túy, điểm đại diện này ở vào trạng thái kích thích. Khi kết hợp tác nhân kích thích có điều kiện (âm thanh, đồ vật, hình ảnh, mùi…) với tác nhân kích thích không điều kiện (ma túy) thì trên vỏ não sẽ có 2 điểm cùng được hưng phấn là trung khu thị giác (đối với hình ảnh) hoặc trung khu khứu giác (đối với mùi) và điểm đại diện của phản xạ không điều kiện là giải phóng dopamine. Theo xu hướng lan tỏa của quá trình hoạt động thần kinh, sau khi xuất hiện, hưng phấn từ 2 điểm sẽ lan tỏa ra xung quanh dần dần tạo thành một đường nối giữa 2 điểm, gọi là đường liên hệ thần kinh tạm thời. Điều đó giúp cho hưng phấn có thể chuyển từ điểm này qua điểm khác một cách dễ dàng. Khi đó, chỉ cần nhìn thấy một hình ảnh hay ngửi thấy một mùi quen thuộc liên quan đến ma túy, hưng phấn từ vùng thị giác hay khứu giác sẽ xuất hiện và lan truyền đến điểm đại diện của phản xạ giải phóng dopamine, khiến não bộ giải phóng dopamine. Đó là khi phản xạ có điều kiện đã được thành lập.

Đường liên hệ này không phải là một dây thần kinh cụ thể mà chỉ là một đường liên lạc chức năng không ổn định, có thể mất đi khi không được củng cố hoặc thay đổi tác nhân kích thích có điều kiện nên được gọi là đường liên hệ thần kinh tạm thời.

Sự hình thành đường liên hệ thần kinh tạm thời hay phản xạ có điều kiện này khiến cho người nghiện xuất hiện cơn thèm nhớ ma túy không kiểm soát được mỗi khi gặp phải yếu tố gợi nhớ, kể cả khi không có ma túy xung quanh. Phản xạ có điều kiện này rất bền vững và khó có thể mất đi ngay cả khi người nghiện đã ngừng sử dụng ma túy nhiều năm.

Sau nhiều năm sử dụng ma túy, não bộ của người nghiện đã tự động ghi nhớ và kết nối cảm giác phê pha, hưng phấn do ma túy mang lại với những hình ảnh, âm thanh, mùi vị… đi kèm với cảm giác phê thuốc. Vì vậy, mỗi người nghiện thường tích lũy cho mình một lượng lớn các yếu tố gợi nhớ có thể làm xuất hiện cơn thèm nhớ ma túy và dẫn họ đến việc tìm kiếm ma túy để thỏa mãn cơn thèm nhớ.

Đặc điểm của cơn thèm nhớ

  • Cơn thèm nhớ xuất hiện là do ma túy đã thay đổi chức năng hoạt động của não bộ, khiến người sử dụng trở nên lệ thuộc vào ma túy. Thèm nhớ xuất hiện không xảy ra do thiếu ý chí hay nghị lực, và nó không có nghĩa là quá trình cắt cơn không có hiệu quả.
  • Cơn thèm nhớ không diễn ra thường xuyên, chúng xuất hiện bất chợt và biến mất với cường độ thay đổi theo thời gian. Cũng giống như cơn sóng biển, cường độ của nó sẽ tăng dần lên đạt đến mức tối đa rồi từ từ lắng xuống và tan biến.
  • Sự căng thẳng về thể chất hoặc tinh thần thường dễ gây ra cơn thèm nhớ ma túy. Đồng thời, sự xuất hiện của các yếu tố gợi nhớ cũng góp phần làm gia tăng cơn thèm nhớ.
  • Thời gian ngừng sử dụng càng lâu, các cơn thèm nhớ càng xuất hiện ít hơn với cường độ yếu hơn. Tuyệt đối không sử dụng lại ma túy là cách tốt nhất để loại bỏ cơn thèm nhớ.
  • Cơn thèm nhớ hoàn toàn có thể kiểm soát được.

Từ cơn thèm nhớ đến hành vi tái sử dụng ma túy

Quá trình tự động dẫn tới hành vi tái sử dụng ma tuy được diễn ra như sau:

Yếu tố gợi nhớ      ----->        Suy nghĩ   ---->           Cơn thèm nhớ      ---->         Căng thẳng    ---->        TÁI SỬ DỤNG

Cơn thèm nhớ làm xuất hiện trở lại hội chứng cai giống như trong giai đoạn cắt cơn với những triệu chứng điển hình như: đổ mồ hôi, nóng lạnh thất thường, nổi da gà, đau bụng, thở gấp, tim đập nhanh… Những triệu chứng căng thẳng cả về thể chất và tâm lý càng thôi thúc hành vi tìm kiếm ma túy để sử dụng nhằm đạt được sự thoải mái và dễ chịu. Như vậy, cơn thèm nhớ chính là một yếu tố quan trọng dẫn đến hành vi tái sử dụng và tái nghiện ma túy.

Cắt cơn, giải độc chỉ là bước đầu tiên trong cả giai đoạn điều trị phục hồi lâu dài đối với người nghiện nhằm loại bỏ những triệu chứng của hội chứng cai các chất ma túy dạng thuốc phiện mà không có hiệu quả trong việc giảm thiểu những cơn thèm nhớ ma túy. Thông thường, những cơn thèm nhớ này xuất hiện mạnh mẽ và thường xuyên nhất trong thời gian đầu sau cắt cơn, khiến nguy cơ tái nghiện ma túy vào thời điểm này trở nên vô cùng đáng lo ngại. Chính vì vậy, tham gia trị liệu tâm lý để loại bỏ hoàn toàn các cơn thèm nhớ đồng thời được trang bị, củng cố thêm các kỹ năng cần thiết giúp vượt qua ham muốn sử dụng ma túy đến từ các tình huống nguy cơ trong cuộc sống sẽ giúp cho quá trình điều trị cai nghiện đạt được những thành công mang tính lâu dài, bền vững. 

Nguyễn Thơm tổng hợp

VIỆN NGHIÊN CỨU TÂM LÝ NGƯỜI SỬ DỤNG MA TÚY PSD

Địa chỉ: Tầng KT - Tòa nhà 21T1 - Khu đô thị Hapulico - 83 Vũ Trọng Phụng - Thanh Xuân - Hà Nội 
Điện thoại: 024.2024.8080 |  Hotline Truyền thông: 089.8558.669 | Hotline Tư vấn tâm lý: 097.131.5474
Email: neovetuoisang@gmail.com | Facebook: Viện PSD
+ PHẢN HỒI CỦA BẠN ĐỌC VỀ BÀI VIẾT:

Đánh giá bài viết

Họ tên (*): Email (*):

Nội dung (*): (vui lòng viết tiếng việt có dấu) Mã an toàn:   Thiet ke website pro

(Chào bạn, chúng tôi đang có một công trình nghiên cứu nên rất cần ý kiến đóng góp của bạn. Hãy tham gia bình chọn khi bạn ghé thăm website này. Trân trọng cảm ơn!)

THEO BẠN, NGHIỆN MA TÚY CÓ CAI ĐƯỢC KHÔNG?

  • Không
  • Ý kiến khác

 

 

BANNER TRÁI
BANNER PHẢI